نوروز در تاجیکستان

سال در فارسى که به عنوان واحد زمانى به کار رفته است مشتق از کلمه «سردَ» ایرانى کهن به معنى «سردَ» است. در ایران و همه کشورهایى که با فرهنگ ایرانى مراسم ویژه اى در ارتباط با نوروز برگزار مى شود که بدین شرح است:
• چهارشنبه سورى
مردم ایران کهن پیش از فرا رسیدن هر جشن مذهبى به آتشکده ها مى رفتند و براى آتش احترام ویژه اى قائل بودند و در آن روز اشعار زیبایى مى سرودند و زمزمه مى کردند؛ زردى من از تو... سرخى تو از من...در تاجیکستان مراسم چهارشنبه سورى به صورت ایران در بعضى از شهرها متداول است؛ اما اصولاً آخرین چهارشنبه هر سال را جشن مى گیرند و فامیل گرد هم آمده و غذاى سنتى تاجیکى «شوربا» و «آش پلو» مى پزند. البته این رسم بیشتر در خجند که ایرانیان زیادى در آنجا زندگى مى کنند اعمال مى شود.
آنچه مسلم است افروختن آتش در ایران باستان هم وجود نداشته؛ چون هفته به صورت خاص در نظر گرفته نمى شد و به جاى آن براى هر روز از ماه نامى ویژه مى گفتند. بعضى از این نام ها، نام روزهاى یکى از ماه هاى سال نیز بود که مردم روزى را که نام روز و ماه یکى بود، جشن مى گرفتند مانند آبانگان (روز آبان از ماه آبان) به زمان ما نیز رسیده است؛ اما نوروز بزرگترین عید ایرانیان همچنان با شور و هیجان خاص برگزار مى شود.
افروختن آتش در دوره اسلامى رسم شده است و به احتمال قوى این کار از سلسله سامانیان در آسیاى مرکزى و تاجیکستان فعلى متداول شده است. واژه «سورى» فارسى صفت پهلوى سوریک (Surik) است. «رایک» پسوند نسبت است و «سور» (Sur) به معنى سرخ است. آجیل چهارشنبه سورى که معمولاً شیرین است در تاجیکستان لطف و صفاى خاصى دارد و شامل کشمش، بادام، برگه هاى هلو، زردآلو، قیسى و هسته زرد آلو است که در هر خانه تاجیکى براى پذیرایى تعارف مى شود. گفتنى است که خشکبار تاجیکستان همتا و مانندى ندارد و از اعتبار بالایى برخوردار است.
شاید نمونه هاى کشمش در این کشور و تنوع آن کم نظیر باشد؛ اما واژه جشن که بسیار مهم بوده، از ریشه «نیر» به معنى نیایش و پرستش گرفته شده است. تاجیکى ها اصولاً به جشن و جشن گرفتن اهمیت ویژه اى مى دهند و کلیه روزها و اعیاد و خاطره هاى مهم فرهنگ و تاریخ کشورشان را جشن مى گیرند.
در تابستان سه سال گذشته مراسم بزرگداشت پنجاهمین سال شروع جنگ جهانى دوم که به جنگ غلبه۱ شهرت داشت را بسیار با شکوه در میدان ها و خیابان هاى شهر دوشنبه پایتخت این کشور جشن گرفته بودند و نظامیان تاجیکستان مدت ها خود را براى رژه عمومى آماده مى کردند و در روز غلبه مردم به یکدیگر گل هدیه مى دادند. فالگوش۲ نیز در تاریخ نوروز ایران باستان اهمیت بسیارى داشته و آن بدین صورت است که دختر شوهر نکرده کلیدى را زیر پاى خود در چهارراه مى گذارد، چهارراه نماد گذرگاه است.
دختر حین فشردن پا بر روى کلید در حقیقت سعى در باز کردن بخت و اقبال خود دارد و شیرسنگى نیز نماد دیگرى است از مراسم نوروز. در بسیارى از شهرها و روستاها شیرسنگى وجود دارد. شیر نمادى از نیروى آناهیتا، فرشته بارورى و آب بوده است.
در این گونه مکان ها دوشیزگان به هنگام شب چهارشنبه سورى از زیر دست و پاى آن چندین بار رد مى شوند و از او مراد مى طلبند چون در شهرهاى بزرگى مانند تهران، شیر وجود ندارد به عنصر دیگر نگهبان و نیرومندى مانند شعله هاى آتش چهارشنبه سورى متوسل مى شوند. در تاجیکستان در بعضى از روستاها و به ویژه مناطق نزدیک ایران و افغانستان یعنى نواحى جنوب و جنوب شرقى شیر را نمادى از قدرت آناهیتا مى دانند و احترام خاصى براى آن قائل هستند.

• پختن حلوا
در تاجیکستان نیز بسیار متداول است انتخاب شیرینى آرد، آب «حلوا» فلسفه خاصى براى مردگان داشته که تاکنون عمل مى کنند و در ایران نیز این کار به قوت خود باقى بوده است. باید یادآور شد که اصولاً در تاجیکستان همه اعیاد، مراسم و جشن ها همراه با پختن نان سنتى تاجیکى که نانى گرد و کوچک است انجام مى پذیرد.
• هفت سین
چینى به ظروفى گفته مى شود که از چین مى آوردند که در زبان فارسى «سینى» مى گفتند و آرایش مى دادند. سبزه نشانه طراوت است که در تاجیکستان گندم به تعداد زیادى سبز مى کنند و سفره بسیار گسترده اى با تعداد زیادى سبزه در نوروز تدارک مى بینند. نان در عید نوروز نماد برکت است که در عقد و عروسى نیز استفاده مى شود. در تاجیکستان در عید نوروز نان هاى بسیار خوشمزه و به اصطلاح آنها خوشرو مى پزند و نیز نان هاى کلان که همان بزرگ است پخته مى شود و بر سر سفره یا میز قرار مى دهند و به عنوان هدیه در دید و بازدید به یکدیگر هدیه مى دهند.
• شمعدان
دنیاى فروغ و روشنایى است و فروغ یعنى جایگاه فروزان. در تاجیکستان روزهاى نوروز و تحویل سال شمع روشن مى کنند و شمعدان بر سر میز و سفره مى گذارند.
• سیب و انگور
معمولاً در عید نوروز بر سر سفره تاجیکى ها سیب و انگور وجود دارد سیب نشانه بارورى است که در باستان آن را درویشى به دو نیم مى کرد و به زن و شوهر مى داد تا بچه دار شوند و این میوه را بهشتى مى نامند. انگور نیز در تاجیکستان بسیار یافت مى شود. انگورهاى بسیار درشت و خوشمزه با رنگ هاى مختلف که در روزهاى نوروز در دید و بازدید به مهمانان تعارف مى شود و سمبل برکت است.
• نوشیدن چاى
چاى سبز و چاى سرخ هر دو در تاجیکستان متداول است و به ویژه در روزهاى نوروز که به همراه کلوچه مورد استفاده قرار مى گیرد. به گفته خانم دلبر، کدبانوى تاجیکى (پزشک بازنشسته) در نوروز در هر خانه کلوچه روغنى و سمبوسه پخته مى شود.
جالب است بدانید که سمبوسه ها را از علف هاى کبود۳ مى پزند که بسیار خوشمزه و پرطرفدار است؛ اما مهم ترین رسم نوروز در تاجیکستان پختن سمنو است که آنها آن را به عنوان حلوا مى شناسند و نام این حلوا «سوملک» است.
براى پختن «سوملک» جشن ویژه اى گرفته مى شود و اقوام در منزل یکدیگر جمع مى شوند، شعر مى خوانند و یک شبانه روز به رقص و پایکوبى مى پردازند و این نوع حلوا را سمبل برکت، نیرومندى، نشاط، شادى و شکر نعمت هاى خداوند مى دانند. در آن روز (روز پختن سوملک) خوشروترین لباس را به تن مى کنند و چهره خود را بسیار زیبا مى آرایند و سپس حلوا به منزل یکدیگر مى برند.
این رسم و رسوم تاجیکى شبیه ما ایرانیان است که پس از پختن سمنو، به اقوام و همسایگان به عنوان نذرى داده مى شود. در عید نوروز تاجیکى ها بر این باورند که باید به یاد مردگان باشند؛ به ویژه مردگانى که تازه از دست رفته اند.
آنها به منزل اقوام و خویشان مرده تازه از دست رفته مى روند و فاتحه مى خوانند و حتى در شرایطى به عنوان کمک خوراک، پول و پوشاک به بازماندگان مرده تازه از دست رفته هدیه مى دهند و این حرکت را یک نوع مراسم براى پیشوازى نوروزى مى دانند. رسم هدیه دادن در روزهاى نوروز براى یکدیگر از دیرباز وجود داشته است.
در انجمن آرا آمده که «در روز نوروز خوردن شکر رسم شده و از آن حلویات ساختند و هنوز آن رسم برقرار است.»
شاید فرستادن نقل و نبات براى یکدیگر به رسم هدیه و سوغات و گذاردن انواع شیرینى و آب نبات و نقل در سر سفره نوروز و ریختن نقل بر سر عروس و داماد، یادگارى از این رسم نوروزى باشد که در تاجیکستان، هندوستان و افغانستان نیز متداول است.
به گواهى تاریخ، نوروز از خلیج فارس و حاشیه دریاى عمان توسط دریانوردان و بازرگانانى که با کشتى در کار حمل ونقل کالا بودند به خارج از کشور راه یافته است.

پى نوشت ها:
۱- جنگ غلبه مردم روسیه بر هیتلر در جنگ جهانى دوم.
۲- فالگوش یا قاشق زنى که در نوروز ایرانى از ویژگى خاصى برخوردار است.
۳- علف هاى کبود= انواع سبزى هاى معطر و تازه.

/ 0 نظر / 26 بازدید